Bông v?i là m?t trong các lo?i cây công nghi?p có giá tr? kinh t? hàng d?u c?a th? gi?i. Ngoài s?n ph?m chính là xo bông cung c?p nguyên li?u cho d?t may, h?t bông t? lâu dã du?c khai thác s? d?ng làm th?c ph?m, làm th?c an cho ngu?i và gia súc. H?t bông là m?t trong các lo?i h?t có hàm lu?ng dinh du?ng cao, ch?a t? 16 – 24% protein và t? 13 – 24% d?u trong t?ng kh?i lu?ng nhân h?t (ICAC, 2000). Tuy nhiên, h?t c?a các gi?ng bông tr?ng tr?t ph? bi?n trên th? gi?i hi?n nay d?u ch?a m?t hàm lu?ng gossypol khá l?n, gây d?c cho ngu?i và d?ng v?t khi an các s?n ph?m t? h?t bông. Trong hai loài bông tr?ng tr?t ph? bi?n, loài bông H?i d?o có hàm lu?ng gossypol t? 1,6 – 2,5% (du?c tính b?ng ph?n tram kh?i lu?ng v?t ch?t khô so v?i kh?i lu?ng nhân h?t), cao hon t? 1,5 d?n 1,7 l?n so v?i loài bông Lu?i (t? 0,97 – 1,57%) khi chúng du?c tr?ng trong cùng m?t di?u ki?n, (Boatner và c?ng s?, 1949). Trong khi dó, theo tiêu chu?n c?a FAO và WHO thì hàm lu?ng gossypol (k? c? các ch?t d?n xu?t c?a nó) trong d?u và các s?n ph?m t? h?t bông ph?i th?p hon m?c t?i da cho phép (0,04%) thì m?i d?t tiêu chu?n s? d?ng làm th?c ph?m. Gossypol trong h?t bông gây nhi?u tr? ng?i d?i v?i công nghi?p ch? bi?n d?u t? h?t bông vì nó thu?ng ? d?ng ph?c h?p v?i m?t s? ch?t trao d?i trung gian làm bi?n d?i màu s?c, do dó càng gia tang d? d?c d?i v?i gia súc không nhai l?i khi chúng an bã d?u h?t bông. Chính vì v?y, nghiên c?u k? thu?t công ngh? ch? bi?n d? lo?i b? gossypol trong các s?n ph?m t? h?t bông là m?t công vi?c r?t t?n kém. T? nh?ng nam 1950, các nhà khoa h?c trên th? gi?i dã n? l?c nghiên c?u t?o gi?ng không có gossypol. Rhyne, Smith và Miller (1959) dã t?o ra m?t s? dòng bông lu?i có r?t ít gossypol trong thân và lá, tuy nhiên chúng v?n có tuy?n gossypol trong h?t. Sau dó các tác gi? khác nhu McMichaels (1954, 1960), Lee (1962, 1965), Lee và c?ng s? (1968), Lee (1973)… dã nghiên c?u sâu v? d?c di?m di truy?n tính tr?ng gossypol trên cây bông, k?t qu? dã t?o du?c các dòng bông lu?i và bông H?i d?o hoàn toàn không có gossypol, qua dó các tác gi? dã kh?ng d?nh du?c ki?u gen di truy?n tính tr?ng không gossypol trên cây bông.
Nhi?u tài li?u nghiên c?u v? tính kháng sâu h?i dã kh?ng d?nh gossypol có tác d?ng làm tang kh? nang kháng m?t s? lo?i sâu h?i trên cây bông (Bell và c?ng s?, 1975, 1978; Bell,1986; Matthews, 1989; Summy và King, 1992; Nguy?n H?u Bình, 1990). Do v?y, trong nh?ng nam g?n dây các nhà ch?n gi?ng trên th? gi?i dã n? l?c nghiên c?u chuy?n các gen quy d?nh tính tr?ng không có gossypol trong h?t nhung có gossypol trên thân lá t? các loài bông d?i nh? b?i nhu G. Sturtia, G. Hibiscoidea, G. bickii…vào các loài bông tr?ng tr?t, di?n hình là các nghiên c?u c?a Dilday (1986), Altman và ctv. (1987), Rooney và ctv. (1991), Zhu và Li (1993), Vroh và c?ng s? (1999), Zhu và c?ng s? (2005).
Vi?c n? l?c ch?n t?o gi?ng bông không có gossypol trong h?t nhung có gossypol trên thân lá b?ng cách lai xa v?i các loài hoang d?i luôn g?p ph?i nh?ng tr? ng?i l?n v? m?t di truy?n, do dó h?u h?t các công trình này ch? m?i d?ng l?i ? quy mô phòng thí nghi?m và nhà kính. M?c dù dã có nh?ng thành công nh?t d?nh trong vi?c t?o ra các dòng bông không có gossypol trong h?t nhung có gossypol trên thân lá, nhung các dòng bông m?i này v?n dang trong quá trình ch?n l?c d? chúng ?n d?nh v? m?t di truy?n, hi?n chua có các dòng dua ra cho th? nghi?m. Tuy v?y, các nhà nghiên c?u trên th? gi?i d?u nh?n d?nh dây là m?t hu?ng di có nhi?u tri?n v?ng trong ch?n t?o gi?ng bông da m?c dích nh?m gia tang giá tr? s? d?ng c?a gi?ng. |